Kèn Bầu là nhạc khí hơi, sử dụng dăm kép (còn gọi là Kèn Già Nam, Kèn Loa, Kèn Bóp, Kèn Bát). Kèn Bầu là nhạc khí hơi rất phổ biến trong Dân tộc Việt và một số Dân tộc như Thái, Chăm ... Các Dân tộc nói ngôn ngữ Tày-Thái (Xaranai) trong đó có Nùng, Giáy đều gọi nhạc khí Hơi bằng một mạo từ "Pí"và họ cũng gọi là Pí Lè.
Xếp loạiKèn Bầu là nhạc khí hơi dăm kép phổ biến tại Việt Nam, đồng thời một số nước khác ở Châu Á cũng có. Kèn Bầu được nhập vào Việt Nam và trở thành nhạc khí Việt Nam.
Hình thức cấu tạoKèn Bầu có nhiều cỡ to, nhỏ khác nhau, chia làm 3 loại:
Loại âm cao: Kèn Tiểu, Kèn Vắt, Kèn Củn. Loại âm trung (sử dụng nhiều): Kèn Trung pha, Kèn Trung đục, Kèn Nàm. Loại âm trầm: Kèn Ðại, Kèn Ðại trường, Kèn Quá khổ.
- Dăm Kèn: là loại dăm kép, làm bằng ống sậy mềm (hoặc có thể bằng nguyên liệu khác) một đầu bóp bẹp, cuối dăm để tròn để cắm vào đầu một cái thắng. Cái thắng là một ống bằng kim khí nối liền giữa dăm kèn với thân kèn. Dăm kèn là bộ phận quan trọng nhất của kèn: dăm cứng quá khó thổi những âm trầm, dăm mềm quá khó lên âm cao. Dăm không tốt sẽ ảnh hưởng màu âm.
- Thân kèn: (còn gọi là dọc kèn): hình ống, một đầu nhỏ, một đầu to dần. làm bằng gỗ cứng, Kèn Bầu có 7 lỗ bấm hình tròn nằm dọc trên thân và một lỗ dưới thân, do ngón cái đảm nhiệm, phía sau hàng lỗ này có lỗ bấm thứ 8, các lỗ bấm của Kèn Bầu được khoét với khoảng cách đều nhau để có thể phát ra các âm theo thang âm 7 cung chia đều.
- Loa Kèn: làm bằng vỏ bầu khô (nên còn gọi là Kèn Bầu), cũng có thể làm bằng gỗ, bằng tre, nứa, hay bằng đồng. Miệng loa kèn có loại cụp vào (âm thanh nghe đỡ chói tai) và loại loe ra âm thanh lớn hơn.
Kèn Loa La với âm cơ bản là La1
Kèn Loa Fa với âm cơ bản là Fa1
Kèn Loa Rê với âm cơ bản là Rê1
Màu âm, Tầm âmÂm thanh Kèn Bầu khỏe, vang, hơi chói tai (ở âm cao) thích hợp nhạc điệu mạnh, chân thực, đồng thời có khả năng thể hiện tình cảm, đôi khi ảm đạm và có màu bi thảm. Muốn thay đổi màu âm có thể dùng bộ phận hãm tiếng, âm thanh sẽ giảm đi nhưng có phần mờ đục.
Tầm âm Kèn Loa (Fa) rộng 2 quãng tám: từ Fa1 đến Fa3 (f1 đến f3)
Khoảng âm dưới: âm thanh hơi rè, diễn tả tình cảm bi thiết.
Khoảng âm giữa: âm thanh vang, trong sáng, hùng mạnh.
Khoảng âm cao: âm thanh sắc nhọn, chói chang.
Kỹ thuật diễn tấuKèn Bầu có các kỹ thuật thổi: rung hơi, luyến hơi, đánh lưỡi, vuốt hơi, nghệ nhân có thể thổi liên tục hàng giờ không cần ngắt hơi, các kỹ thuật bấm: ngón láy, ngón vuốt... Cách thổi hơi:
Luyến hơi: là kỹ thuật độc đáo, bằng phương pháp giữ hơi nghệ nhân có thể thổi kèn ngân dài và luyến được nhiều âm.
Rung hơi: là cách dùng hơi thổi vào dăm kèn từng đợt mạnh, nhẹ, nhiều, ít để tạo ra tiếng rung như làn sóng, thường ít khi rung nhanh. Rung chậm tiếng kèn càng có hiệu quả để diễn tả tình cảm bi tráng. Ví dụ: rung nhanh, rung chậm:
Ðánh lưỡi: dù thổi bằng dăm Kèn Loa vẫn có thể đánh lưỡi, có phương pháp đánh lưỡi đơn, đánh lưỡi kép.
Vuốt hơi: là cách thổi sao cho âm cao dần lên hoặc thấp dần xuống từ một nửa cung đến một cung, hoặc có thể thổi cho âm lên cao rồi xuống ngay, hoặc âm xuống rồi lên cao ngay.
Các ngón bấm Ngón láy: có thể sử dụng láy đơn, láy kép, láy rền.
Ngón vuốt: là làm cho âm thanh luyến dần lên hay luyến dần xuống một cách mềm mại, gần như tiếng nói.
Cách thổi hơi và bấm kết hợp:Rung vỗ: là kỹ thuật tạo nên những âm rung đặc biệt như ngón rung của đàn dây.
Vị trí Kèn Bầu trong các Dàn nhạc Kèn Bầu được sử dụng trong các Dàn nhạc Cung đình, Dàn Ðại nhạc, trong Ban nhạc đám ma, đám rước, Dàn nhạc Tuồng và gần đây tham gia Dàn nhạc Dân tộc Tổng hợp.
Và như vậy thì câu hỏi của bác tuhaibajai có thể trả lời là kèn bầu không phải làm từ quả bầu nậm.
