HÁT ỐNG

[Gái Man]

Hát ống trên bản Mông


Sau khi ngô lúa được thu hoạch, hoa đào, hoa mận nở khắp núi rừng, cũng là lúc bản Mông chuẩn bị bước vào ngày Tết truyền thống của dân tộc, là khoảng thời gian chuyển giao của năm mới và năm cũ.

Ngày Tết bản làng Mông thường mở hội chơi xuân. Nếu thời tiết tốt, tiết trời se lạnh và khô ráo, người ta hay tổ chức hát ống.  
Gọi là hát ống vì khi hát phải sử dụng ống nứa để truyền âm thanh. Ống nói và ống nghe làm bằng nứa rỗng hai đầu dài độ trên dưới mười phân, một đầu căng bằng da ếch hoặc loại giấy dai và mỏng. Hai ống nối với hai đầu một sợi chỉ dài khoảng dăm chục mét. Mặt giấy hoặc da ếch có dùi một lỗ nhỏ, hai sợi chỉ luồn vào lỗ dùi trên mặt trống, đầu có buộc một mẩu tăm để đầu dây khỏi tụt và có thể kéo căng dây khi nói và hát.

Với cách làm như vậy, ống nứa trở thành phương tiện giao lưu tình cảm khá hấp dẫn và thú vị. Khi hát hoặc nói chuyện, một người hát hoặc nói vào ống, người kia áp tai vào một đầu ống nghe. Hai người ở hai đầu có thể nói chuyện với nhau mà người khác không nghe thấy. Dĩ nhiên đó là những chuyện vui và đa số là chuyện tình yêu. Còn khi hát, có rất nhiều cách hát khác nhau như "hát theo yêu cầu", "hát đối đáp", "hát ghẹo", "hát châm biếm"...

Hát theo yêu cầu là một cách hát ống vừa vui vừa mang tính giáo dục cao. Người ta thường chọn quản trò (người được yêu cầu hát) là một nghệ nhân có tiếng trong bản, trong vùng. Nghệ nhân này sẽ tùy theo đối tượng yêu cầu để hát những bài phù hợp, gắn với đặc điểm chính người yêu cầu đó. Chẳng hạn, nếu người yêu cầu là một thanh niên tốt bụng, làm ăn chăm chỉ thì anh ta sẽ được nghe những bài hát lý lối, những bài ca có cốt truyện, những bài ca nói về lao động sản xuất, về việc học hành, về khát vọng cuộc sống tốt đẹp. Ngược lại, nếu người yêu cầu hát là người ngỗ nghịch, lười nhác thì nghệ nhân sẽ hát những bài có nội dung khuyên răn hoặc kể những câu chuyện làm gương. Tất nhiên, lời ca thường sâu sắc, tế nhị và trong không khí vui tươi ngày Tết, người nghe đón nhận một cách vui vẻ, thành khẩn, không ai "tự ái".

Trong các cuộc hát ống, thanh niên nam nữ có thể hát giao duyên, hát để tìm hiểu nhau. Nếu có thanh niên nam nữ ở làng khác, vùng khác đến góp vui thì cuộc hát được chia thành hai phe. Trong cùng một phe, người này không đối được phải trao đổi nhanh về nội dung bài hát của đầu ống bên kia, ai đối được thì có thể hát thay. Nếu người hát gọi đúng tên, nêu đúng hoàn cảnh của người nghe bên kia thì người đó phải vào vị trí hát.

Hát ống là trò chơi đơn giản, phương tiện thô sơ, nhưng rất vui và thu hút được nhiều người tham gia, kể cả người lớn tuổi. Trẻ em và thanh niên tham gia trò này nhiều hơn cả. Nhiều nam nữ tham gia hát ống đã nên đôi nên lứa. Có thể nói, đây là trò chơi dân dã, nhưng đậm bản sắc truyền thống, có ý nghĩa giáo dục và nhân văn sâu sắc.

Nguyễn Văn Minh

[Gái Man]

Hát ống ở Hải Bối

Làng Hải Bối, xã Hải Bối, huyện Đông Anh nằm ở bờ Bắc sông Hồng, có vị trí quân sự hiểm yếu. Vào những năm đầu công nguyên, làng nằm trong địa bàn hoạt của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng.

Được biết, làng thờ ba vị thành hoàng, tiền thân là con của Lạc Long Quân và Âu Cơ, sau theo bà Âu Cơ về miền núi được phong Tam Đảo sơn thần. Đến đời sau, ông Triệu Long và bà Đào Thị Loan, người huyện Yên Lãng, vì muộn con đến chùa Tây Thiên ở núi Tam Đảo cầu tự. Một đêm nghỉ lại ở chùa, bà thấy có 3 người đội mũ, mặc áo đỏ, đeo đai ngọc đen tự xưng rằng: “Chúng tôi là thần núi này, trời sai về nhà ngươi.” Bỗng lại thấy trên ban thờ xuất hiện ba ngôi sao rất sáng, phát ra ánh hào quang, bà Loan bèn nuốt lấy. Khi về, bà có thai, đến ngày mồng 4 tháng Giêng năm Giáp Ngọ sinh ra một bọc có 3 người con trai, hình dạng kỳ dị, đặt tên là Nguyên, Chính, Lệnh. Năm 15 tuổi, cả ba anh em đều am hiểu binh thư, tinh thông võ nghệ. Khi ấy, Tô Định làm quan Thái thú ở Giao Chỉ, chính sự hà khắc, Hai Bà Trưng phất cờ chiêu dụ người tài giỏi bốn phương chống lại, các ông bèn mộ 3000 hương binh, đến Hát Môn ứng nghĩa. Biết các ông đều là các bậc anh tài, Bà Trưng phong chức sai đem quân đóng đồn trại tại đầu làng Hải Bối và sau đó cùng Hai Bà tiến đánh trị sở của chúng ở Luy Lâu (huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh) Tô Định sợ hãi cải trang làm dân thường trốn thoát. Sau khi thu phục 65 thành trì, Bà Trưng lên ngôi vua, đóng đô ở Mê Linh, Hai Bà cho các ông về chiêu dân lập ấp ở Hải Bối. Quý mến tài năng, dân làng có dựng nhà để các ông ở. Các phụ lão nói rằng; “Lúc các ngài sống thì làm dinh, sau xin để làm tự sở”. Giữ đúng lời hứa, sau ngày ba ông mất, dân dùng nơi ấy làm đền thờ. Lúc đầu ngôi đền còn đơn sơ, đến đầu thế kỷ XVIII, tiến sĩ Vũ Công Tể, đi sứ Trung Quốc trên đường trở về qua Việt Trì, có mua một ngôi đình, đóng bè thả xuôi sông Hồng về dựng ở quê nhà.

Đình của 4 giáp trong làng nên gọi là Đình Tứ. Đình 3 dinh 10 nóc, quy mô rất lớn. Hằng năm vào ngày sinh, ngày hoá của thần và đặc biệt vào ngày 15 tháng 8, ngày Hai Bà mở tiệc khao quân khi lên ngôi, đồng thời cũng là ngày Triệu Nguyên, Triệu Chính, Triệu Lệnh về nhận thực ấp ở Hải Bối, dân làng thường mở hội lớn. Cùng với các nghi lễ, trong hội có nhiều trò chơi như đấu vật, chọi gà, câu gà và hát ống.

Hát ống ở Hải Bối còn gọi là hát giao duyên, hát ví. Hát ống diễn ra nhôn nhịp nhất là vào tuần trăng tháng 8, tại đoạn ngã ba nối với đường vào làng. Tại đây, ở phía ngoài đê có hồ nước rộng mênh mông. Dưới ánh trăng thu cảnh trí làng quê hiện lên thơ mộng và êm đềm. Dụng cụ hát ống là hai ống nứa, một đầu bịt da ếch. Hai ống nối với nhau bằng một sợi chỉ tơ dài từ 50 đến 100 mét tuỳ theo địa hình, cốt sao người ở hai đầu hát đối đáp thoải mái mà người đứng ở đầu phía bên kia không nghe thấy tiếng. Ở hai đầu dây, mặt sau da ếch được buộc vào một que tre vót nhỏ. Người tham gia hát ống chủ yếu là thanh niên nam nữ, có tài ứng đối. Các câu bên này hỏi bên kia trả lời được thể hiện bằng giọng hát với đủ các làn điệu. Nội dung câu hát là những lời giao duyên tình tứ, có khi ngẫu hứng tức cảnh sinh tình. Cuộc hát say sưa thường kéo dài đến một hai giờ sáng.

Hiện nay ở Hải Bối còn cụ Nguyễn Thị Nạp và cụ Nguyễn Thị Bảy đều đã ngoài 80 tuổi nhưng vẫn thuộc hàng trăm câu hát:

Chàng về em nắm lấy tay/ Chàng ơi ở lại đêm nay mai về/ Rồi mai nên thiếp nên thê/ Nên chăn nên gối ta về cùng nhau

Cụ bảy cho biết, trong lời hát thể hiện nét tình tứ và sự mạnh dạn nhưng trong thực tế nam nữ ngày ấy không bao giờ sàm sỡ trong khi hát. Họ rất nhã nhặn, kín đáo, ý nhị giữ đúng lễ giáo thời đó.

Hát ống đêm rằm tháng 8 ở Hải Bối mang vẻ riêng của một làng quê cần được sưu tầm, nghiên cứu phục hồi.

Theo HNM

[Gái Man]

Hát ống là một kiểu hát hết sức độc đáo, đầy say mê, cuốn hút, là một nét đẹp văn hóa trong sinh hoạt giân gian của người dân ở các bản làng Mông.

Kiểu hát này có tên gọi như vậy mỗi khi hát phải sử dụng ống nứa để truyền âm thanh. Ống nói truyền với ống nghe được làm bàng nứa rỗng hai đầu dài trên dưới 10 phân, một đầu căng bằng da ếch hoặc loại giấy dai, mỏng. Hai ống nối với hai đầu một sợi chỉ dài khoảng vài chục mét, mặt giấy hoặc da ếch có dùi một lỗ nhỏ, hai sợi chỉ luồn vào lỗ dùi trên mặt trống, đầu có buộc một mẩu tăm để đầu dây khỏi tụt vào và có thể kéo căng dây khi nói và hát. Với cách làm như vậy, ống nứa trở thành phương tiện giao lưu tình cảm rất hấp dẫn và thú vị. Khi hát hoặc nói chuyện một người hát hoặc nói với ống, người kia áp tai vào một đầu ống nghe, hai người ở hai đầu có thể nói chuyện với nhau mà người khác không nghe thấy, họ nói, hát với nhau mà những chuyện vui và những chuyện tình yêu. Có rất nhiều cách hát khác nhau, hát theo yêu cầu, hát đối đáp, hát nghẹo...


Hát theo yêu cầu là một cách hát vừa vui vừa mang tính giáo dục cao, người ta thường chọn quản trò (người được yêu cầu hát) là một nghệ nhân có tiếng trong bản vùng, người này sẽ tùy theo đối tượng yêu cầu để hát những bài phù hợp, gắn với đặc điểm chính ngưới yêu cầu đó, chẳng hạn nếu người yêu cầu là một thanh niên tốt bụng, làm ăn chăm chỉ sẽ được nghe bài hát lý lối, những bài ca có cốt truyện, những bài ca nói về lao động sản xuất về khát vọng sống tốt đẹp...Ngược lại nếu người yêu cầu hát là người ngỗ nghịch, lười nhác thì nghệ nhân sẽ hát những bài có nội dung khuyên răn hoặc kể những câu chuyện làm gương. Tất nhiên, mỗi lời ca chứa đựng sự sâu sắc và tế nhị nhưng vẫn vui, do đó, người nghe rất dễ tiếp thu. Vì thế, có thể nói, đây là trò chơi dân dã có ý nghĩa giáo dục lớn. Từ bao đời nay, hát ống là trò chơi đơn giản, phương tiện thô sơ nhưng rất vui và thu hút nhiều người tham gia, kể cả những người đã lớn tuổi. Trong các cuộc hát ống của thanh niên nam nữ thường hát giao duyên, tâm tình để tìm hiểu nhau, nếu có thanh niên nam ở vùng khác đến góp vui thì cuộc hát được chia thành 2 phe. Trong cùng một phe người này không đối được phải trao đổi nhanh nội dung bài hát của đầu ống bên kia, ai đối được thì có thể hát thay. Thông qua những cuộc chơi vui vẻ như thế này nhiều đôi trai gái đã nên vợ nên chồng.

Theo Nguyễn Thủy
( Báo Văn hóa Số 14/2006)