CHUYỆN RƯỢU UY SĨ KỊ
Năm Bính Thìn 1736, đời Lê Ý Tông, có danh sĩ là Vũ Phương Đề gặp hội Long Vân, thi đỗ tiến sĩ, làm quan đến chức Đông Các Hiệu Thư Thị Tham Chính Sơn Nam, viết nên sách Công Dư Tiệp Ký, ghi chép lại các việc vụn vặt sau khi đã hoàn thành việc quan. Sau khi ông mất, có người em họ là Vũ Phương Huy nối tiếp, kể cũng ghi chép lại được nhiều sự lạ.
Ông Vũ Phương Huy nhân một lần về thăm quê tại xã Mộ Trạch, huyện Bình Giang, Hải Dương, có nghe các bô lão kể và đã ghi chép lại được chuyện một giáo sĩ phương Tây tên là Uy Sĩ Kị ở phố Hiến, là một bậc kỳ nhân trong thiên hạ.
Uy Sĩ Kị mày ngài mắt tía, mặt đỏ như hoa đào, tiếng tựa chuông khánh, tóc vàng, thân thể cao lớn, nói thứ tiếng chim kêu, tính tình khiêm nhường, hòa nhã, lại biết cất thứ rượu Uy Sĩ Kị màu vàng từ các giống ngũ cốc Tây Dương, thực là thứ danh tửu trên đời.
Bấy giờ Uy Sĩ Kị mở cửa hàng bán rượu ở gần đền Mây, Xích Đằng, giao du với các danh sĩ bốn phương, kể cả những hào kiệt tận làng Vân, Kẻ Mơ, Lạc Đạo cũng thường qua lại cả, hàng ngày khách vân du chật cửa, náo nhiệt cả một vùng.
Lại nói Trịnh Tráng, lúc đó trừng mắt vào Nam, đang cả giận vì bài thơ của Đào Duy Từ, khởi đại binh gồm 20 vạn quân thủy bộ vào Đàng Trong, hòng vượt qua bên kia Nhật Lệ, lại bị các tướng Nguyễn Hữu Dật, Nguyễn Vệ và Nguyễn Phúc Trung đón đánh cho tơi bời.
Hai tướng Trịnh là Lê Khuê và Nguyễn Khải chạy thục mạng về đến doanh trại cấp báo tình hình phía Nguyễn có lợi thế là đại bác Bồ Đào Nha, lại có thứ rượu vang Poóc Tô uống vào khiến quân sĩ thân thể cường tráng, nhuệ khí bội phần.
Giằng co một hồi, Nguyễn Hữu Dật phao tin rằng ở miền Bắc, Trịnh Gia và Trịnh Nhạc âm mưu làm phản, khiến Trịnh Tráng phải vội về.
Trịnh Tráng về đến xứ Thanh, bất đồ nghỉ ở một ngôi miếu ở Tĩnh Gia, đến đêm mộng thấy một vị thần hiện về trách mắng một hồi, bảo rằng phải đi về phía Xích Đằng, tìm mua cho được giống rượu Uy Sĩ Kị, đặng rồi quân sĩ mới không bị mất tinh thần.
Trịnh Tráng sửng sốt thức dậy, xua quân sĩ như tên bay về đến đền Mây thì ai nấy đều đã thấm mệt, bèn dừng chân cơm rượu, lạ thay rượu ở đây uống vào đến đâu thì thấy tinh thần phấn chấn muôn phần, ngẩng mặt lên thì thấy chiếc hoành phi đề ba chữ Uy Sĩ Kị, bèn cả mừng sai người bắt ngay người giáo sĩ phương Tây về phủ.
Trịnh Tráng từ ngày có Uy Sĩ Kị bên mình, ngày đêm thúc giục chuyện cất rượu, luyện rèn quân sĩ, trong khi ở Đàng Trong, chúa Nguyễn Phúc Nguyên gửi mua hàng vạn tàu chở rượu Poóc Tô từ Bồ Đào Nha, một mặt theo kế Đào Duy Từ gấp rút xây lũy Trường Dục, tục gọi là Lũy Thày để phòng thủ.
Năm 1633, Trịnh Tráng nhân có Ánh là con thứ tư của chúa Nguyễn Phúc Nguyên làm nội ứng, liền mang theo hàng vạn xe rượu Uy Sĩ Kị, khởi binh nam tiến lần thứ hai, từ đó gây nên cuộc chiến tranh Nam - Bắc liên miên kéo dài 45 năm (1627 – 1672), với bảy lần kịch chiến.
Theo ghi chép của nhiều giáo sĩ phương Tây thời đó, để vượt qua cũng như phòng thủ Lũy Thầy, quân sĩ hai bên đều phải mang theo người một bình Poóc Tô và Uy Sĩ Kị, hai thứ rượu mà các sử gia sau này gọi tên chung là Cấp Nộ, nhằm giữ tinh thần khỏi kinh sợ.
Ngán ngẩm trước việc các thức rượu ngon bị các thế lực phong kiến đem ra làm công cụ cho một cuộc chiến tranh gây chết chóc điêu tàn, Uy Sĩ Kị trốn bỏ về quê nhà Dunfermline ở Tô Cách Lan, suốt ngày đọc sách Thánh Kinh, sám hối đến tận cuối đời.
Ngày nay ở Dunfermline, ai nấy đều yêu mến hòa bình, và thứ nước dưới nền nhà ông ở được dân chúng lấy lên, cất thành thứ rượu Whisky nổi tiếng trên thế giới.
Khuất Lão Động Chủ Nguyễn Hạnh
